Қазақстанның көптеген ескерткіштерінің ішінде ерекше маңызы мен ерекше мәртебесі барлары бар, біз сіздерді солармен қысқаша таныстырғымыз келеді. Олардың ішінде Бекет-ата жерасты мешіті бар, иманды мұсылмандар үшін бұл қасиетті орын әрі ол Мұхаммед пен Яссауидің жерленген жерлері сияқты орындармен бір деңгейде құрметтеледі. Бірақ мұнда тек мұсылмандар ғана емес, түрлі дін мен ұлттың басқа да адамдары келеді, өйткені бұл сонымен қатар көне дәуірдің тарихи және мәдени ескерткіші, сондықтан ол көптеген туристі тартады, кейде мұнда күніне 1000-нан астам адам болады. Қазақстан қалалары
ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра ерекше мәртебесіне Қазақстанда жуықта ғана тек Қожа Ахмет Яссауи кесенесі мен Тамғалы петроглифтері ие болды. Табиғи ескерткіштердің ішінде біреуі — Солтүстік Қазақстанның даласы мен көлдері енгізілген.
Тамғалы петроглифтері Алматы облысы Жамбыл ауданында, Қарабастау ауылынан 4 шақырым жерде орналасқан. Тамғалы шатқалының аумағында түрлі тарихи ескерткіштер бар — бұл қорымдар, ғұрыптық құрылыстар, петроглифтер қола дәуірінен ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңмен мерзімделеді. Бұл — көне халықтан қазіргі халықтарға дейінгі тұтас тарих, ол Қазақстан халықтарының үш мың жылға созылған тарихын қамтиды. Қызығы, қола дәуірінің петроглифтері жазықтықтарда бір бағытта ойылған, ал шатқалда суреттер бір композицияға тоғысып, қола дәуірінің көне мифологиясын баяндайтын барлық суреттер көрінетін жер бар. Мұнда шамамен 2000 петроглиф бар, ал шатқалда барлығы 5000-ға жуық сурет бар. Тамғалы — Жетісудағы жартас суреттерінің ең көп зерттелген орны, мұндай орындар осы ауданда 50-ге дейін саналады.
2014 жылы өткен ЮНЕСКО-ның 38-сессиясының қорытындысы бойынша тарих пен мәдениеттің 8 ескерткіші ерекше мәртебе алды, бұлар:
Қазіргі ауылдың аумағында және оның жанында орналасқан, VI–XIII ғасырлармен мерзімделетін Құлан қалашығы.
Талас өзенінің оң жағасында VI–XII ғасырлармен мерзімделетін Қостөбе қалашығы орналасқан.
Алтынсу мен Шыбынды өзендерінің жағасында шатқалда VIII–XII ғасырлармен мерзімделетін Өрнек қалашығы орналасқан.
Қырғыз Алатауы жотасының баурайында б.з.б. V ғасырдың ескерткіштерімен және XVI–XVIII ғасырлардың ескерткіштерімен мерзімделетін Ақыртас археологиялық кешені орналасқан.
Талдықорған қаласынан 190 шақырым солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, VIII ғасырдан XIV ғасырдың аяғымен мерзімделетін Қаялық қалашығы.
Талғар қаласының оңтүстік шетінде шатқалдың кіреберісінде тарих пен мәдениеттің тағы бір ескерткіші — VIII–XIV ғасырлармен мерзімделетін, бұрынғы сауда орталығы Талғар қалашығы орналасқан. Бұл қала болат пышақ өндіретін шеберлерімен әйгілі болған.
Бақанас кентінен 200 шақырым жерде сауда орталығы болған, IX–XIII ғасырлармен мерзімделетін Қарамерген қалашығы орналасқан.
Жетісудың далалы аймағында VI–XIII ғасырдың басымен мерзімделетін Ақтөбе қалашығы орналасқан, бұл Қазақстанда орналасқан ортағасырдың ең ірі қалашықтарының бірі.
Қазақстанда тарихи-сәулет ескерткіштері бар, кесенелер мен мазарлар сияқты құрылыстар ерекше қызығушылық тудырады. Олар өзінің ерекшелігімен және жоғары құрылыс шеберлігімен таңғалдырады. Айша-бибі кесенесі көптеген ғалымды өзінің сәулетімен әрі декорының ерекшелігімен таңғалдырады, оған көптеген ғылыми еңбек арналған. Бұл ғимараттың ою-өрнектері көне Қазақстанның ою-өрнек өнерінің дәстүрлі стилінде орындалған. Аңыз бойынша бұл кесене белгілі ғалым Хакім-атаның күзгі түнде кенеттен қайтыс болған сұлу қызына салынған.
Орталық Қазақстанда Ұлытау ауданында Жошы ханның кесенесі орналасқан, бұл Қазақстанның көшпелі тайпаларының сүйікті орны болған. Мұнда Жошы хан мен оның ұлдарының ордасы болған. Сондай-ақ Орталық Қазақстанда XIII ғасырдың тарихи сәулет ескерткіші — Алаша хан кесенесі орналасқан.
Арыстан-баб кесенесі — Шымкент қаласынан 150 шақырым жерде орналасқан, XIV ғасырмен мерзімделетін Қазақстанның тарихи сәулет ескерткіші. Арыстан-баб кесенесі — ислам уағызшысы, А. Яссауидің ұстазы әрі рухани тәлімгерінің кесенесі. Кесенеде каллиграфиялық өнердің тамаша үлгісі — құран сақталған.
Қожа Ахмет Яссауи кесенесі Түркістан қаласында орналасқан. Түркістан қаласының өзі ашық аспан астындағы тарихи мұражай болып табылады, бір кезде бұл қала Қазақ хандығының астанасы болған.
Қабірүсті ескерткіштерінің ішінде өзінің ерекшелігімен Қозы Көрпеш — Баян Сұлу мазары — X–XI ғасырлардың сәулет ескерткіші ерекшеленеді. Мазар Семей облысында Аягөз өзенінің жағасында орналасқан. Бұл — біздің заманымызға дейін жеткен Қазақстанның ең көне сәулет ескерткіштерінің бірі. Қазақстан қалалары туралы толығырақ..
Қазақстанның батысында көптеген ғұрыптық құрылыс бар, олардың ішінде жерасты құрылыстары көп, ең көнесі деп ХХ ғасырлармен мерзімделетін Шақпақ-ата мешіті саналады. Осы тас мешітте сопы Шақпақ-ата шәкірттерімен жаудан тығылған. Маңғыстаудағы қызықты тарихи ескерткіш — жартаста орналасқан қала-қамал, ол әлі VIII–IX ғасырларда белгілі болған.
Қазақстанда саяхатшылар мен тарихты сүйетіндерді мұнда тартатын зерттелген және зерттелмеген тарих пен сәулет ескерткіштері әлі де көп. Қазақстан қалалары туралы толығырақ...